२६ वर्षे लामो तमिल विद्रोहमाथि करिब दुई महिनाअघि विजय प्राप्त गरेपछि श्रीलंकाली सरकार भविष्यप्रति निकै आशावादी छ । राष्ट्रपति महिन्दा राजपाक्षेमात्र होइन, श्रीलंकाली सेना र कर्मचारीमा समेत उत्साह थपिएको छ । तीनदिने भ्रमणका लागि आइतबार काठमाडौं आएका श्रीलंकाली विदेश सचिव पालिथा टीबी कोहोनाले भने, 'पूर्ण विश्वासका साथ एउटा विधि अपनायो भने आतंकवादलाई समाप्त पार्न सकिन्छ भन्ने हामीले प्रमाणित गरेका छौं ।' नेपाली अधिकारीसँगको भेटवार्ताकै क्रममा कोहोनासँग द्विपक्षीय सम्बन्ध, तमिल विद्रोहमाथिको कारबाही लगायतका विषयमा सोमबार कान्तिपुरका गोपाल खनाल र लोकमणि राईले गरेको संवाद । नेपाल भ्रमणका एजेन्डा के हुन् ?मेरो भ्रमण करिब दुई महिना अगाडि श्रीलंकाका राष्ट्रपति महिन्दा राजपाक्षेको नेपाल भ्रमणकै निरन्तरता हो । राष्ट्रपतिको भ्रमणमा दुई देशबीच धेरै विषयमा सम्झौता भएको थियो । त्यतिखेर बनाइएको दुई देशबीचको संयुक्त आयोग परिचालन गर्ने बारेमा यो भ्रमणमा छलफल भयो ।
आयोग बृहत्तर एजेन्डासँग सम्बन्धित छ । जस्तो- दुईपक्षीय आर्थिक प्याकेज, स्वास्थ्य र शिक्षाजस्ता विषय यसमा पर्छन् । श्रीलंकामा स्वास्ग्य र शिक्षा निःशुल्क छ । श्रीलंकाले प्रत्येकपटक नेपालको स्वास्थ्य र शिक्षा प्रणाली विकास गर्न सहकार्यको आग्रह गर्दै आएको छ । यी विषयमा यो भ्रमणमा विस्तृत कुराकानी भयो । हामीले श्रीलंमा र नेपालमा रहेका दुई भिन्न-भिन्न परिषदलाई पनि सक्रिय पार्नेबारे कुराकानी गर्यौं । मलाई विश्वास छ, यी चाँडै पूरा हुनेछन् ।
त्यसैगरी हामीले 'श्रीलंका ब्युरो अफ इन्भेस्टमेन्ट'का बारेमा पनि छलफल गर्यौं ।
यसले सन् ८० को दशकमा ठूलो लगानी गरेको छ । यो श्रीलंकामा प्रत्यक्ष विदेशी लगानी भित्र्याउन पूर्णरूपमा सफल भएको छ । नेपाल पनि
यतिखेर प्रत्यक्ष विदेशी लगानीलाई प्रोत्साहन गर्ने प्रक्रियामा छ । यो यस्तो क्षेत्र हो, जहाँ श्रीलंका उपलब्धिमूलक ढङ्गले नेपालसँग समन्वय गरी काम गर्न सक्छ ।
यो भ्रमणमा वातावरणीय मुद्दामा पनि बृहत छलफल भयो । वातावरण परिवर्तन र विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि लगभग सबै देशका लागि खतरा बनिरहेको छ । तटीय मुलुकहरू डुबानको खतरामा छन् भने हिमनदी पग्लने समस्या पनि बढ्दो छ । यसको परिणाम ज्यादै भयानक हुने भएकाले हामीले वातावरण परिवर्तन र विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिमा सार्कको अडानबारे कुराकानी गर्यौं । किनभने वातावरण परिवर्तन र विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिबारे डिसेम्बरमा डेनमार्कको राजधानी कोपनहेगनमा 'कोपनहेगन रिभ्यु कन्फरेन्स' हुँदैछ ।
हामीले छलफल गरेको अर्को मुद्दा आतंकवाद हो । शौभाग्यवश श्रीलंकाले आतंकवादलाई परास्त गरेको छ । तर आतंकवाद प्रत्येक देशका लागि खतरा हो । त्यस विरुद्ध लड्न अझ सहकार्य बढाउन आवश्यक छ ।
यी द्विपक्षीय र बहुपक्षीय बाहेक कुनै विशेष क्षेत्रमा द्विपक्षीय छलफल र सम्झौता भएको हो ?
त्यस्तो भएन । तर संयुक्त आयोग परिचालन गर्ने सहमति भयो । राष्ट्रपतिको भ्रमणमा सम्झौता भइसकेकै विषयमा हामी केन्दि्रत रह्यौं । त्यसको प्रभावकारी र मूर्त कार्यान्वयन गर्ने विषयमा छलफल केन्दि्रत रह्यो ।
काठमाडौं-कोलम्बो सिधा उडानबारे के छलफल भयो ? कहिले सुरु हुँदैछ ?
यो यस्तो विषय हो, जुन हामी प्रत्येक भेटघाटमा उठाउँछौं । तर यसपटक उडान छिट्टै सुरु हुन्छ । श्रीलंकाको हवाइसेवा यतिखेर उडान सुरु गर्नेसम्बन्धी अन्तिम तयारीमा छ । यसबाट नेपाल-श्रीलंका सम्बन्ध अझ विकास हुन्छ । यसबाट नेपालमा आउने बौद्ध भिक्षुको संख्या बढ्नेछ, किनभने लुम्बिनी बुद्ध जन्मेको ठाउँ हो । प्रत्येक वर्ष करिब ४० हजार श्रीलंकाली पर्यटक नेपाल आउँछन् । सिधा हवाई सम्बन्ध स्थापित भएपछि यो संख्यामा वृद्धि हुनेमात्र होइन, नेपाली पर्यटक पनि श्रीलंका जान अभिप्रेरित हुने विश्वास छ ।
हामीले लुम्बिनीमा तीर्थयात्री बस्ने एउटा घर निर्माण गरिरहेका छौं । त्यसलाई छिट्टै निर्माण गरिसक्छौं भन्ने आशा राखेका छौं । बहुपक्षीय सम्झौतामा आधारित रहेर लुम्बिनीमा विकास पुर्याउन सकिनेबारे समीक्षा गरिनेछ र दुवै पक्षको हितलाई ध्यानमा राखिनेछ ।
युद्धको बेला पनि श्रीलंकामा पर्यटन उद्योगमा
त्यस्तो गिरावट आएको देखिएन ? कसरी दिगो रहन सक्यो ?
श्रीलंकामा पर्यटन विकास हुनमा धेरै कारण छन् । पहिलो, श्रीलंकाको सुन्दर प्राकृतिक सम्पदा हो । दोस्रो, हामी ज्यादै थौरै गि्रनहाउस ग्यास उत्सर्जन गर्छौं । हामीले यसलाई श्रीलंका प्रदूषणरहित, प्राकृतिक र सुन्दर छ भनेर विश्वभर अधिकतम प्रचार गर्यौं । त्यसैगरी हामीले हाम्रा ऐतिहासिक सहर र प्राचीन सम्पदालाई प्राथमिकतामा राख्यौं, जसले पर्यटन उद्योग विकास गर्न योगदान दियो । वन्यजन्तुका लागि पनि श्रीलंका पर्यटकको गन्तव्यस्थल हो । श्रीलंंकामा जंगली हात्तीको सबैभन्दा ठूलो बथान छ । पछिल्लोपटक श्रीलंकाको तटीय क्षेत्रमा पाइने ह्वेल माछा पनि पर्यटकको आकर्षण बन्न थालेको छ । हामीसँग ठूला जंगली जनावरमात्र होइन, ठूला जलचर पनि छन्, जसबाट हामीले फाइदा लिएका छौं ।
श्रीलंका र नेपालका बीचमा दुई कुरा महत्त्वपूर्ण छन् । नेपालसँग संसारकै अग्ला हिमाल छन् । श्रीलंकासँग ९ सय माइलभन्दा लामो सुन्दर समुद्री
किनार -बिच) छन् । दुई देशले यसबाट फाइदा
लिन सक्छन् ।
समुन्द्रदेखि हिमालसम्मको ँप्याकेज टुर’ बनाउने योजनाबारे छलफल भइरहेको हो ?
यो यस्तो कुरा हो, जुन हामी भविष्यमा
विकास गर्न सक्छौं । द्वन्द्वका बाबजुद श्रीलंकाको पर्यटन उद्योग विकास गर्नसकेकोमा हामी खुसी छौं । हामीले सुन्दर सम्पदाप्रति पर्यटकको ध्यानाकर्षण गराउन सक्यौं । यो कुरा नेपालका लागि पनि मिल्दोजुल्दो छ । नेपालमा सुन्दर र अग्ला हिमाल छन् ।
भ्रमणमा दुवै देशमा विकसित राजनीतिक विषयमा छलफल भयो कि ?
म नेपालका आन्तरिक विषयमा प्रतिक्रिया जनाउन र कुराकानी गर्न चाहन्न । तर हाम्रो समस्याको बारेमा कुराकानी गर्न सक्छु । हामीसँग सुरुदेखि नै तमिल र एलटीटीईबीच द्वन्द्व थियो । एलटीटीई आतंकवादी समूह थियो, जसलाई हामीले सैनिकको सहायता लिएर तह लगायौं । हामीलाई राम्ररी थाहा छ, सर्वसाधारण तमिल हाम्रा जनता हुन् । तिनीहरू हाम्रो जनसंख्याको हिस्सा हुन् । उनीहरूलाई राजनीतिक रूपमा सम्बोधन गरिनेछ । उनीहरूसँग भएको समस्यालाई पनि राजनीतिक रूपले हल गरिने प्रयास भइरहेको छ । मलाई लाग्छ, हाम्रो त्यही प्रयासले धेरै काम गर्यो । किनभने धेरै तमिलहरूले अन्ततः एलटीटीईलाई साथ दिएनन् र सरकारी सुरक्षाको घेराभित्र आए । त्यसरी एलटीटीई बिस्तारै घट्दै र एक्लिँदै गयो । त्यो हाम्रोलागि धेरै महत्त्वपूर्ण सावित भयो ।
सुरुमा उनीहरूलाई द्वन्द्व त्याग्न लगाएर प्रजातान्त्रिक राजनीतिमा ल्याउन निरन्तर प्रयास गर्यौं । तर हाम्रो प्रयास सफल भएन । त्यस्तो अवस्था असह्य हुनु स्वाभाविक थियो । एउटा आतंकवादी संगठनले श्रीलंकाको भूभाग कब्जा गरेको हाम्रोलागि सह्य भएन । वार्ताको माध्यमबाट शान्तिपूर्ण रूपमा द्वन्द्वबाट निकाल्न हामीले खुब प्रयत्न गर्यौं । तर सफल नभएपछि हामीले एलटीटीईलाई थप मौका दिन चाहेनौं । एलटीटीईले पनि आतंकवादी गतिविधि जारी राख्यो । जिम्मेवार र प्रजातान्त्रिक चुनावी प्रक्रियाबाट निर्वाचित सरकारको हैसियतले हामीले त्यो समस्या सम्बोधन सैनिक प्रयोग गरेर गर्नैपथ्र्यो ।
तपाईंलाई लाग्छ, युद्ध र हिंसा सधैंका लागि पराजित भयो ?
विशेषगरी विदेशी मित्रहरूले धेरैपटक एलटीटीई विरुद्ध सैनिक प्रयोग गर्नु हुँदैन भने । त्यसो गरे पराजय व्यहोछौर्ं पनि भनियो । वास्तवमा सन् २००२ को अन्तर्राष्ट्रिय मध्यस्थताले पनि समस्या समाधान भएन । एलटीटीई शान्तिपूर्ण समाधानमा आउँछ भन्ने आशा पूरा भएन । एलटीटीईले सम्झौता गर्न चाहेन । बरु अरू क्षेत्रमा पनि कब्जा गर्न थाले । भन्दा दुःख लाग्छ, हामी सन् २००९ मा युद्धमा होमिन र सैनिक समाधान खोज्न त्यसैकारण बाध्य भयौं ।
एलटीटीई अब समाप्त भएको हो ?
श्रीलंकामा एलटीटीई बाँकी छैन । नेतृत्वसहित सबै ध्वस्त भए । अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा केही आलोचनात्मक हल्ला हुनसक्छन् । हामीलाई लाग्छ, त्यस्ता कुराहरू विस्तारै हराउनेछ । हामी प्रजातान्त्रिक मूल्य र मान्यतामा प्रतिबद्ध छौं । तमिललाई अल्पसंख्यक हाम्रो जनसंख्याको हिस्साको रूपमा सम्मान गरिनेछ । उनीहरूलाई समान अधिकार दिइनेछ । उनीहरूको स्वार्थको रक्षा गरिनेछ ।
तमिल समुदायलाई सम्बोधन गर्ने कुनै विशेष
योजना छ ?
हामी तमिल समुदाय र तमिल राजनीतिक दलहरूसँग छलफल गरिरहेका छौं । आशा अनुरूप सबैले श्रीलंकाको प्रजातान्त्रिक प्रक्रियाको हिस्सा बन्न इच्छुक रहेको बताएका छन् । हामी सबै प्रजातान्त्रिक श्रीलंकामा अटाउन सक्छौं ।
प्रेस स्वतन्त्रता र मानवअधिकार हननको मुद्दा युरोपेली संघ र अमेरिकाले निकै उठाए । वास्ता गर्नुभएन नि ?
त्यो दुर्भाग्य हो । म इराक र अफ्गानिस्तानको सन्दर्भ कोट्याउन आवश्यक ठान्दिन । म ठूलो संख्यामा सर्वसाधारण हताहत भएको र मारिएको सन्दर्भ उल्लेख गर्न आवश्यक ठान्दिन । श्रीलंकाले सुरुदेखि नै नागरिक नेतृत्वको नीति लिँदै आएको छ । त्यसका लागि सम्भव भएसम्मको प्रयत्न पनि गर्दै आएको छ । म विश्वस्त छु, सरकारले आफ्नो दायित्व निर्वाह गरेको छ । तर अन्तिम युद्धमा धेरै सर्वसाधारणको हताहत भएको आरोप लगाइएको छ, जुन गलत हो । आरोपलाई तथ्यमा परिणत गरिनुहुन्न । यो युद्धका बेला एलटीटीईले उछालेको प्रपोगन्डा र आरोप हो । सर्वसाधारणलाई नोक्सान नपुर्याउने विषयमा हामीले पूर्ण सावधानी अपनाएका छौं । श्रीलंका प्रेस र वाक स्वतन्त्रताको सम्मान गर्ने मुलुक हो । हाम्रो संविधानमै त्यस्तो व्यवस्था छ । युद्धको बेला सञ्चारकर्मीलाई भएको क्षति राज्यसत्तासँग जोड्न मिल्दैन । तपाईँ श्रीलंका जानुभयो भने देख्नुहुनेछ, त्यहाँ ७० भन्दा बढी मिडिया छन् । त्यसमध्ये ४ मात्र सरकारी नियन्त्रणमा छन् । बाँकी सबै स्वतन्त्र छन् । सन्डे न्युजपेपरमात्र पढ्नुभयो भने तपाईँले थाहा पाउनुहुनेछ, मिडिया कति स्वतन्त्र छन् भनेर ।
युद्ध जितेर श्रीलंकाले विश्वलाई के सन्देश दिन सफल भयो ?
सन्देश हो- प्रत्येक देशसँग समस्याको प्रकृतिअनुसार समाधानको आ-आफ्नै उपाय हुन्छ । श्रीलंकाले यही प्रमाणित गरेको छ । के ख्याल गर्नुपर्छ भने श्रीलंकाले पूर्ण विश्वासका साथ एउटा विधि अवलम्बन गर्यो र जनतालाई नोक्सान नपुर्याउनेमा ध्यान दियो । त्यसैको परिणाम आज एलटीटीई अस्तित्वमा छैन । श्रीलंका सरकार यो सफलतामा गर्व गर्छ ।
तपाईँलाई लाग्दैन, अब श्रीलंकामा फेरि विभिन्न खाले हिंसा फरक रूपमा जन्मन सक्छन् ?
हाम्रो समाज आपसी सद्भावमा पूर्ण विश्वास गर्छ । दुई हजार पाँच सय वर्षदेखि नै त्यस्तो सद्भावमा चलेको छ । त्यसकारण हिंसाको पुनर्जन्म हुने सम्भावना ज्यादै कम छ । सरकारले पनि जनतासँग राम्रो व्यवहार गर्दै आएको छ । सहानुभूतिपूर्वक उनीहरूको समस्या सम्बोधन गर्दै आएको छ । जनतालाई गएको ६०/७० वर्षदेखि निःशुल्क शिक्षा प्रदान गरेको छ । उनीहरूले निःशुल्क स्वास्थ्यसेवा पाएका छन् । बालबालिकालाई विद्यालयमा युनिर्फम, औषधी र खाना निःशुल्क दिइएको छ । हाम्रो सरकारले कृषकलाई मलमा अनुदान दिएको छ । जनतासँग यसरी मायालु व्यवहारमा प्रस्तुत हुने सरकार हुँदाहुँदै हाम्रो
समाज पुनः हिंसामा र्फकने सम्भावना ज्यादै कम छ भन्ने लाग्छ ।
द्वन्द्वको बेलामा पनि श्रीलंकामा आर्थिक विकास भएको छ । कसरी सम्भव भयो ?
प्रजातान्त्रिक प्रणाली अपनाएका कारण त्यस्तो सम्भव भएको हो । हाम्रो प्रजातान्त्रिक शासन प्रणालीका कारण हामीसँग राम्रो स्वास्थ्य प्रणाली छ । राम्रो शिक्षा प्रणाली छ । हामीले सन् ८० देखि नै खुलाबजार अर्थतन्त्र अपनायौं । त्यसले ठूलो मात्रामा प्रत्यक्ष विदेशी लगानी आकषिर्त गर्यो । त्यसबाट निरन्तर वाषिर्क ७ देखि ८ प्रतिशतसम्म आर्थिक विकास भयो । द्वन्द्वको अन्त्यसँगै आगामी वर्षमा हाम्रो आर्थिक वृद्धि बढ्नेछ । आतंकवादका बाबजुद हामीले हाम्रो स्रोतसाधन परिचालन
गर्यौं । अब हामी पूर्वाधार निर्माण र विकास परियोजनामा केन्दि्रत भएका छौं । मलाई लाग्छ, हामी धेरै राम्रो गर्नेछौं ।
नेपालको भविष्य कस्तो देख्नुभएको छ ?
मलाई लाग्छ, नेपालले आफ्नो समस्या चाँडै समाधान गर्नेछ । यो ठूलो सम्भावना बोकेको सुन्दर देश हो । यहाँका जनता हेर्दा नेपाल शान्त र समृद्ध देश बन्छ भन्नेमा म ढुक्क छु ।
